بررسی پرونده‌های قضایی و گزارش‌های تحقیقی درباره خرید گسترده کتاب، دیجیتال‌سازی منابع مکتوب و آینده دسترسی عمومی به دانش
معلم آگاه | گزارش تحلیلی
درحالی‌که رقابت شرکت‌های فناوری برای توسعه هوش مصنوعی هر روز ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند، گزارش‌هایی درباره خرید گسترده کتاب‌های چاپی، اسکن صفحات و دورریختن نسخه‌های فیزیکی، پرسش‌های مهمی را درباره آینده دانش، حقوق نویسندگان و دسترسی عمومی به منابع علمی مطرح کرده است.
بررسی پرونده‌های قضایی در ایالات متحده نشان می‌دهد که دسترسی به کتاب‌ها و منابع مکتوب، به یکی از موضوعات مهم در رقابت شرکت‌های هوش مصنوعی تبدیل شده است. اما آیا این اقدامات صرفاً با هدف توسعه فناوری انجام می‌شوند یا ممکن است در بلندمدت به تمرکز قدرت اطلاعاتی در دست شرکت‌های بزرگ منجر شوند؟
پرونده آنتروپیک؛ میلیون‌ها کتاب در خدمت توسعه هوش مصنوعی
شرکت آنتروپیک (Anthropic)، سازنده هوش مصنوعی Claude، در جریان یک پرونده قضایی در ایالات متحده با شکایت نویسندگان درباره استفاده از آثار دارای حق نشر مواجه شد.
بر اساس اسناد پرونده و حکم دادگاه فدرال کالیفرنیا در ژوئن ۲۰۲۵، این شرکت میلیون‌ها نسخه دیجیتال از کتاب‌های دارای حق نشر را از منابع مختلف تهیه کرده بود. بخشی از این منابع از مجموعه‌هایی به دست آمده بود که حاوی نسخه‌های غیرمجاز کتاب‌ها بودند.
اسناد قضایی همچنین نشان می‌داد که این شرکت شمار زیادی کتاب چاپی خریداری کرده، آن‌ها را برای تهیه نسخه دیجیتال اسکن کرده و نسخه‌های فیزیکی را پس از اسکن دور انداخته است.
اهمیت این پرونده در آن است که نشان می‌دهد تهیه و پردازش کتاب‌ها در مقیاس گسترده، بخشی از فعالیت‌های مرتبط با توسعه برخی سامانه‌های هوش مصنوعی بوده است.
البته دادگاه میان استفاده از آثار برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی و تهیه غیرمجاز نسخه‌های کتاب‌ها تفاوت قائل شد. حکم ژوئن ۲۰۲۵ نیز به معنای قانونی‌بودن همه شیوه‌های تهیه و استفاده از آثار دارای حق نشر نبود.
در ادامه، توافقی به ارزش ۱٫۵ میلیارد دلار میان آنتروپیک و گروهی از نویسندگان و صاحبان حقوق مطرح شد که در ژوئیه ۲۰۲۶ تأیید نهایی قضایی گرفت.
این پرونده نشان می‌دهد که استفاده از آثار مکتوب در صنعت هوش مصنوعی، علاوه بر ابعاد فنی و اقتصادی، با مسائل جدی حقوقی و حقوق مؤلفان نیز ارتباط دارد.
گزارش‌های تحقیقی درباره خرید و اسکن کتاب‌ها
در گزارش‌های تحقیقی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز به عملیات گسترده اسکن کتاب‌ها و دورریختن نسخه‌های کاغذی پرداخته شده است.
برخی از این گزارش‌ها، از جمله گزارش‌هایی درباره فعالیت‌های مرتبط با آمازون، توجه افکار عمومی را به سرنوشت کتاب‌های چاپی در فرایند دیجیتال‌سازی جلب کرده‌اند.
در چنین فرایندی، کتاب‌های فیزیکی تهیه می‌شوند، صفحات آن‌ها به نسخه دیجیتال تبدیل می‌شود و نسخه کاغذی ممکن است پس از پایان کار کنار گذاشته یا دور انداخته شود.
بااین‌حال، باید میان گزارش‌های مربوط به یک عملیات مشخص و ادعای وجود برنامه‌ای هماهنگ برای نابودی کتاب‌ها تمایز قائل شد. شواهد موجود به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که هدف شرکت‌های فناوری، محروم‌کردن مردم از دانش است.
چرا کتاب‌ها برای شرکت‌های هوش مصنوعی ارزشمندند؟
کتاب‌ها از منابع مهم تولید دانش بشری به شمار می‌روند. بسیاری از آن‌ها حاوی توضیحات مفصل، استدلال‌های طولانی، اطلاعات تخصصی و محتوایی هستند که در صفحات پراکنده اینترنت به‌راحتی یافت نمی‌شود.
برخی کتاب‌های قدیمی یا تخصصی نیز هنوز به‌صورت دیجیتال در دسترس عموم قرار نگرفته‌اند. تهیه و اسکن این منابع می‌تواند امکان استفاده از محتوای آن‌ها را در فرایندهای پردازش اطلاعات فراهم کند.
از سوی دیگر، برخورداری از مجموعه‌های بزرگ و باکیفیت داده می‌تواند برای شرکت‌های فناوری مزیت رقابتی ایجاد کند.
شرکتی که به منابع بیشتری دسترسی دارد، ممکن است بتواند محصولات خود را توسعه دهد و خدمات جدیدی عرضه کند. در مقابل، پرسش‌هایی درباره سهم نویسندگان، حقوق ناشران و نحوه دسترسی عمومی به این منابع مطرح می‌شود.
آیا دانش بشر به انحصار شرکت‌های بزرگ درمی‌آید؟
نکته مهم این است که خرید و اسکن کتاب‌ها، به‌خودی‌خود به معنای انحصاری‌شدن دانش نیست. بااین‌حال، اگر منابع کمیاب در اختیار شمار محدودی از شرکت‌ها قرار گیرند و دسترسی پژوهشگران و عموم مردم به آن‌ها محدود باشد، احتمال تمرکز قدرت اطلاعاتی افزایش می‌یابد.
این نگرانی را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد:
۱. محدودشدن دسترسی به منابع اصلی
پاسخ یک سامانه هوش مصنوعی لزوماً جایگزین دسترسی مستقیم به کتاب نیست. پاسخ‌ها ممکن است ناقص باشند یا نتوانند تمام جزئیات و زمینه تاریخی یک اثر را منتقل کنند.
۲. تمرکز مزیت اقتصادی
شرکت‌هایی که به مجموعه‌های گسترده‌ای از منابع مکتوب دسترسی دارند، ممکن است از این دسترسی برای توسعه محصولات تجاری خود بهره ببرند؛ درحالی‌که نویسندگان و ناشران لزوماً سهم متناسبی از منافع اقتصادی حاصل از این استفاده دریافت نمی‌کنند.
۳. وابستگی کاربران به خدمات تجاری
اگر دسترسی به اطلاعات تخصصی بیش از پیش از طریق سامانه‌های تجاری انجام شود، کاربران ممکن است برای استفاده از برخی قابلیت‌ها به خدمات پولی وابسته شوند.
۴. خطر ازدست‌رفتن میراث مکتوب
نسخه دیجیتال یک کتاب همیشه جایگزین کامل نسخه فیزیکی آن نیست. یادداشت‌های دست‌نویس، ویژگی‌های چاپ، اطلاعات مربوط به تاریخ انتشار و سایر ویژگی‌های مادی یک اثر ممکن است در فرایند اسکن ثبت نشوند.
این مسئله به‌ویژه درباره کتاب‌های کمیاب، نسخه‌های تاریخی و آثاری که نسخه‌های اندکی از آن‌ها باقی مانده است، اهمیت دارد.
سهم نویسندگان و ناشران از توسعه هوش مصنوعی چیست؟
یکی از پرسش‌های اساسی در این حوزه، چگونگی رعایت حقوق پدیدآورندگان آثار است.
نویسندگان، مترجمان، پژوهشگران و ناشران طی سال‌ها برای تولید و انتشار محتوای علمی و ادبی تلاش می‌کنند. استفاده گسترده از این آثار در توسعه محصولات تجاری، بحث درباره مجوز استفاده، جبران منافع اقتصادی و شفافیت را جدی‌تر کرده است.
پرونده آنتروپیک نشان می‌دهد که اختلاف بر سر نحوه تهیه و استفاده از کتاب‌ها می‌تواند به دعاوی حقوقی گسترده و توافق‌های مالی قابل‌توجه منجر شود.
در این میان، تدوین قواعد روشن برای استفاده از آثار دارای حق نشر، حفظ حقوق مؤلفان و فراهم‌کردن امکان دسترسی عمومی به دانش، از موضوعاتی است که سیاست‌گذاران و نهادهای فرهنگی باید به آن توجه کنند.
وضعیت کتاب‌های فارسی چه می‌شود؟
در زمینه کتاب‌های فارسی نیز موضوع دیجیتال‌سازی منابع علمی، ادبی و آموزشی اهمیت دارد؛ اما برای ادعای خرید و نابودی گسترده کتاب‌های فارسی توسط شرکت‌های هوش مصنوعی، به شواهد مستقل و قابل راستی‌آزمایی نیاز است.
کتاب‌های دانشگاهی قدیمی، پژوهش‌های منتشرشده با تیراژ محدود، آثار محلی و منابعی که نسخه دیجیتال عمومی ندارند، بخشی از میراث مکتوب کشور محسوب می‌شوند.
حفظ این آثار، ایجاد نسخه‌های دیجیتال قابل‌دسترسی و تعیین ضوابط روشن برای استفاده از آن‌ها می‌تواند به صیانت از دانش فارسی کمک کند.
در این زمینه، همکاری کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها، ناشران و نهادهای فرهنگی برای ایجاد آرشیوهای معتبر و پایدار اهمیت ویژه‌ای دارد.
جمع‌بندی؛ مسئله فقط نابودی کتاب نیست
شواهد موجود نشان می‌دهد که برخی شرکت‌های فناوری برای دستیابی به منابع مکتوب، اقدام به خرید گسترده و دیجیتال‌سازی کتاب‌ها کرده‌اند و در مواردی، نسخه‌های فیزیکی پس از اسکن دور انداخته شده‌اند.
اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که هدف قطعی این شرکت‌ها، نابودی دانش یا محروم‌کردن مردم از اطلاعات است.
مسئله اصلی، نحوه مالکیت و استفاده از نسخه‌های دیجیتال، رعایت حقوق پدیدآورندگان، حفاظت از میراث مکتوب و تضمین دسترسی عمومی به منابع علمی است.
اگر دانش بشر طی نسل‌ها در کتاب‌ها ثبت شده و امروز برای توسعه هوش مصنوعی به کار گرفته می‌شود، باید روشن باشد که حقوق صاحبان این دانش چگونه حفظ می‌شود و جامعه چه سهمی از منافع حاصل از آن خواهد داشت.
این پرسش، یکی از موضوعات مهم در آینده فناوری، آموزش و سیاست‌گذاری فرهنگی است؛ موضوعی که بررسی آن برای نظام آموزشی، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و فعالان حوزه نشر نیز ضروری به نظر می‌رسد.
—
منابع و اسناد برای مطالعه بیشتر
۱. اسناد دادگاه فدرال کالیفرنیا درباره پرونده نویسندگان علیه آنتروپیک، ژوئن ۲۰۲۵:
[مشاهده اسناد قضایی پرونده Anthropic](https://docs.justia.com/cases/federal/district-courts/california/candce/3%3A2024cv05417/434709/231?utm_source=chatgpt.com)
۲. گزارش درباره تأیید توافق ۱٫۵ میلیارد دلاری آنتروپیک با نویسندگان، ژوئیه ۲۰۲۶:
[گزارش روزنامه لس‌آنجلس تایمز](https://www.latimes.com/business/story/2026-07-23/judge-approves-anthropics-1-5-billion-settlement-with-authors?utm_source=chatgpt.com)
۳. گزارش درباره اسکن کتاب‌ها و دورریختن نسخه‌های فیزیکی در عملیات مرتبط با آمازون، اوت ۲۰۲۶:
[گزارش Ars Technica](https://arstechnica.com/tech-policy/2026/08/hidden-airtag-reveals-amazon-is-trashing-rare-books-to-train-ai/?utm_source=chatgpt.com)
پایگاه خبری معلم آگاه | مرجع اخبار و تحلیل‌های حوزه آموزش و فرهنگ
