آیا داشتن ذخایر معدنی به معنای قدرت اقتصادی است؟
تهران، پایگاه خبری تحلیلی «معلم آگاه»؛ داشتن ذخایر آهن، مس، سرب، روی و سایر مواد معدنی، به‌خودی‌خود ثروت تولید نمی‌کند. ذخیره زمانی ارزش اقتصادی دارد که قابل استخراج، فرآوری و عرضه رقابتی باشد. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ سازمان زمین‌شناسی آمریکا (USGS)، سهم بخش معدن ایران، بدون احتساب هیدروکربن‌ها، از تولید ناخالص داخلی در سال مالی ۲۰۲۴ به ۲ درصد کاهش یافته؛ درحالی‌که این رقم در سال قبل ۲٫۳ درصد بود. این آمار یک پرسش جدی ایجاد می‌کند: چرا با وجود ظرفیت‌های زمین‌شناختی کشور، سهم اقتصادی معدن متناسب با انتظارات رشد نمی‌کند؟ آیا مشکل در اکتشاف ناکافی، سرمایه‌گذاری محدود، بهره‌وری پایین یا ضعف صنایع پایین‌دستی است؟ دکتر عادل شیرازی معتقد است باید از اقتصاد تناژ عبور کنیم و به اقتصاد ارزش افزوده برسیم. موفقیت معدن نباید فقط با میزان استخراج سنجیده شود؛ بلکه باید دید هر تن ماده معدنی چه میزان ثروت، اشتغال تخصصی و فناوری ایجاد می‌کند.
چرا هنوز از ظرفیت هوش مصنوعی در اکتشاف معادن استفاده کامل نمی‌کنیم؟
دادههای زمین‌شناسی، ژئوفیزیک، ژئوشیمی و حفاری، دیگر صرفاً اسناد فنی نیستند؛ آن‌ها سرمایه‌های راهبردی اقتصاد معدنی محسوب می‌شوند. اما آیا ایران نظامی یکپارچه برای گردآوری، استانداردسازی، نگهداری و دسترسی به این اطلاعات دارد؟ اگر دادههای اکتشافی میان سازمان‌ها و شرکت‌های مختلف پراکنده باشند، چگونه می‌توان از دوباره‌کاری و اتلاف سرمایه جلوگیری کرد؟ از سوی دیگر، آیا انتشار بدون ضابطه تمام اطلاعات نیز منطقی است؟ راهکار، تفکیک دادههای عمومی، اقتصادی حساس و اطلاعات محرمانه است. پیشنهاد قابل طرح، تدوین منشور ملی حکمرانی دادههای معدنی با تعیین حقوق دسترسی، مسئولیت سازمان‌ها و سازوکار نظارت است. شیرازی معتقد است داده‌ای که تحلیل نشود، ظرفیت اقتصادی آن نیز ناشناخته باقی می‌ماند. آیا وقت آن نرسیده که اطلاعات معدنی کشور به یک دارایی ملی قابل مدیریت تبدیل شوند؟
چرا سرمایه‌گذاری معدنی باید با ریسک‌های قابل پیشگیری مواجه باشد؟
سرمایه‌گذاری در معدن ذاتاً پرریسک است؛ اما آیا تمام این ریسک‌ها اجتناب‌ناپذیرند؟ بر اساس گزارش ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی، سرمایه‌گذاری جهانی در مواد معدنی حیاتی طی سال ۲۰۲۵ حدود ۹ درصد کاهش یافت و هزینه‌های اکتشاف نیز بیش از ۱۰ درصد افت کرد. این آمار نشان می‌دهد حتی بازارهای جهانی نیز با احتیاط سرمایه‌گذاران مواجه‌اند. در ایران، کیفیت دادههای اکتشافی، ثبات مقررات، شفافیت واگذاری محدوده‌ها و دسترسی به زیرساخت‌ها از عوامل تعیین‌کننده جذب سرمایه هستند. آیا سرمایه‌گذار باید برای بررسی محدوده‌ای با اطلاعات ناقص، هزینه‌های سنگین اولیه پرداخت کند؟ چرا از مدل‌های هوشمند برای اولویت‌بندی مناطق و کاهش هزینه حفاری استفاده نمی‌شود؟ از دیدگاه دکتر عادل شیرازی، اکتشاف هوشمند می‌تواند بخشی از عدم قطعیت سرمایه‌گذاری را کاهش دهد؛ البته تصمیم نهایی همچنان باید با حفاری، نمونه‌برداری و مطالعات فنی تأیید شود.
آیا ایران آماده انقلاب معدنی است؟
جهان در حال رقابت بر سر مس، لیتیوم، عناصر نادر خاکی، گرافیت، کبالت و سایر مواد معدنی راهبردی است. طبق گزارش ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی، سهم کشور پیشتاز در فرآوری بسیاری از مواد معدنی حیاتی به‌طور متوسط به ۷۲ درصد رسیده است. همین گزارش از احتمال کسری عرضه مس در سال ۲۰۳۵ به میزان حدود ۲۵ درصد نیاز اولیه پیش‌بینی‌شده خبر می‌دهد. این تحولات برای ایران یک فرصت تاریخی ایجاد می‌کنند؛ اما آیا نقشه راه مشخصی برای توسعه اکتشاف مواد معدنی راهبردی داریم؟ آیا دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع معدنی در یک نظام مشترک همکاری می‌کنند؟ دکتر عادل شیرازی، از پیشگامان هوش مصنوعی در اکتشاف معادن ایران، معتقد است آینده معدن کشور با تکرار روش‌های گذشته ساخته نمی‌شود. ایران باید از استخراج سنتی به حکمرانی هوشمند منابع معدنی حرکت کند. پرسش نهایی این است: آیا می‌خواهیم صرفاً صادرکننده مواد خام باشیم یا در تولید دانش، فناوری و ثروت حاصل از منابع زیرزمینی نیز قدرت منطقه‌ای شویم.
